archiwum edukacji

by Zachęta — Narodowa Galeria Sztuki

Season 1

Archiwum Edukacji #51 - Naród obcych. Jak odbudować wspólny dom w XXI wieku

W ramach programu towarzyszącego wystawie Krzysztof Gil. Nikt was tu nie chce zapraszamy na rozmowę wokół książki Naród obcych. Jak odbudować wspólny dom w XXI wieku autorstwa Ece Temelkuran (tłum. Katarzyna Byłów). Punktem wyjścia dla książki Temelkuran jest doświadczenie wykorzenienia i życia w świecie, w którym coraz więcej osób traci poczucie bezpieczeństwa, przynależności i wpływu na własny los. Autorka opisuje współczesność jako czas nakładających się kryzysów politycznych, społecznych i klimatycznych, stawiając pytania o to, czym jest dziś dom, kto ma prawo czuć się u siebie i jak budować wspólnotę mimo narastających podziałów. Tematy te wybrzmiewają również w twórczości Krzysztofa Gila. Wystawa Nikt was tu nie chce opowiada o doświadczeniu wykluczenia, przemocy symbolicznej i systemowej oraz o konsekwencjach społecznych mechanizmów odrzucenia. Podczas spotkania zastanowimy się, jak współcześnie definiowane są granice wspólnoty, kto pozostaje poza nimi i jakie formy solidarności mogą powstawać ponad podziałami. W rozmowie udział wezmą Karolina Sulej i Krzysztof Gil. Spotkanie poprowadzi Agnieszka Budnik.

S1 · E51

Jun 23, 2026

1:14:13

Archiwum Edukacji #50 - Dlaczego w XXI wieku powracają logiki getta i wykluczenia?

Dlaczego w XXI wieku powracają logiki getta i wykluczenia? Margaret Amaka Ohia-Nowak – prezeska Fundacji Black Justice Poland Joanna Talewicz – prezeska Fundacji W Stronę Dialogu Przemysław Wielgosz – dziennikarz i publicysta Anton Ambroziak – dziennikarz, reporter i publicysta Zapraszamy na pierwsze spotkanie z cyklu towarzyszącego wystawie Krzysztofa Gila pt. „Powrót getta? Segregacja w XXI wieku”. Punktem wyjścia do rozmowy stanie się historia społeczności romskiej w Europie oraz współczesne mechanizmy marginalizacji i przemocy symbolicznej. Podczas debaty porozmawiamy o nowych formach segregacji społecznej i przestrzennej, które pojawiają się dziś w Europie i na świecie - od obozów dla migrantów/ek, przez ekonomiczne podziały miast, po język dehumanizacji obecny w debacie publicznej. Kluczowe pytanie spotkania: Dlaczego Europa, która zbudowała swoją tożsamość na doświadczeniu II wojny światowej i Holokaustu, ponownie doświadcza mechanizmów wykluczenia? Partner wystawy i programu towarzyszącego: Fundacja W Stronę Dialogu Margaret Ohia-Nowak – medioznawczyni, językoznawczyni i ekspertka ds. różnorodności, równości i inkluzywności (DEI), profesorka w Instytucie Nauk o Komunikacji Społecznej i Mediach UMCS w Lublinie. Specjalizuje się w badaniach nad dyskryminacją rasową, językiem inkluzywnym i reprezentacją osób czarnych w mediach. Współzałożycielka i prezeska Fundacji Black Justice Poland oraz założycielka pierwszej w Polsce Szkoły Praktyk Antyrasistowskich. Autorka książki „Antyczarny rasizm. Język – dyskurs – komunikacja” oraz współautorka „Słownika antyrasizmu”. Laureatka Nagrody Naukowej im. Emmy Goldman. Przemysław Wielgosz – dziennikarz, eseista i redaktor naczelny polskiej edycji „Le Monde diplomatique”. Autor książek i analiz poświęconych kapitalizmowi, nierównościom społecznym i polityce, m.in. nominowanej do Nagrody Nike książki „Gra w rasy. Jak kapitalizm dzieli, by rządzić”. W swojej pracy zajmuje się relacjami między ekonomią, historią i wykluczeniem społecznym, a także wpływem globalnych kryzysów na współczesne społeczeństwa. Joanna Talewicz – antropolożka i ekspertka ds. społeczności romskiej, praw mniejszości oraz włączenia społecznego. Współzałożycielka i prezeska Fundacji W Stronę Dialogu oraz Centrum Społeczności Romskiej w Warszawie. Od lat działa na rzecz praw Romów i Romek, edukacji antydyskryminacyjnej oraz wsparcia osób uchodźczych i grup marginalizowanych. Laureatka licznych nagród za działalność społeczną oraz uczestniczka programu Obama Foundation Leaders Europe. Anton Ambroziak – dziennikarz, reporter i publicysta związany z OKO.press. Specjalizuje się w tematach praw człowieka, migracji, społeczności LGBT+, edukacji i sprawiedliwości społecznej. Laureat nagród Amnesty International „Pióro Nadziei” oraz Kampanii Przeciw Homofobii „Korony Równości”. W swojej pracy reporterskiej koncentruje się na oddawaniu głosu grupom marginalizowanym i osobom wykluczanym z debaty publicznej.

S1 · E50

Jun 23, 2026

1:22:18

Archiwum Edukacji #49 - Wełna - tradycyjnie innowacyjna. Wykład Ewy Gołębiowskiej

Polska szkoła tkaniny dużo zawdzięcza polskiej wełnie. Surowa i gruba łatwo poddawała się wyobraźni artystek. Dawała gęstość i oryginalną fakturę, trudną do uzyskania z przemysłowej przędzy oraz pięknie przyjmowała naturalne barwniki. Nie było łatwo ją zdobyć przed laty, ale teraz chyba jeszcze trudniej. W końcu ilość owiec zmalała w Polsce prawie 20 krotnie. Kryzys nie dotyczy Polski, ale całego uprzemysłowionego świata. Jak to się stało, że zapomnieliśmy o wyjątkowych właściwościach wełny, a tę lokalną, często starych ras owiec, pozwalamy wyrzucać? Zachłysnęliśmy się nowoczesnością — łatwością użytkowania, miękkością i urodą sztucznych tkanin. Skusiły nas luksusowe, wcześniej niedostępne merynosy, kaszmiry, angory i alpaki, w związku z czym w całej Europie wełna z rodzimych ras owiec nie jest właściwie wykorzystywana. Wśród producentów panuje przekonanie o niskich walorach tego surowca, wypieranego przez wełnę z Australii i Nowej Zelandii, Ameryki Południowej czy Chin oraz włókna sztuczne. Kiedy runo lokalnych owiec jest wyrzucane, ograniczany jest wypas, maleje bioróżnorodność, a tradycyjne rasy owiec są zagrożone. Ludzie tracą źródła utrzymania, społeczności samowystarczalność, dostęp do żywego kulturowego dziedzictwa, wraz z nimi odporność na kryzysy i godność. Takie historie powtarzają się w każdym europejskim kraju, ale ja chciałabym opowiedzieć te, które mają dobre zakończenie… Ewa i Anna Gołębiowskie "Z szacunku do wełny" > czytaj cały tekst O drogach wyjścia, pasjonatach wełny, wełnianych innowacjach i o tym, jaką rolę odgrywa w tym design opowie Ewa Gołębiowska, współtwórczyni Zamku Cieszyn, wiceprezeska Stowarzyszenia Projektowego SPFP i wełniana aktywistka. Rok 2026 został ogłoszony przez Organizację Narodów Zjednoczonych Międzynarodowym Rokiem Pasterstwa i Pasterzy. Z tej okazji zachęcamy do umilenia uczestniczenia w spotkaniu własnymi robótkami i pracami tekstylnymi. ____________ Prezentowana wypowiedź była połączona z prezentacją, co pozwoliło zobaczyć ludzi i ich pasje - projekty, produkty, programy i miejsca z całej Europy. Wersja audio gubi rownież informacje ujęte na slajdach, ale nie przeczytane. Pozostała żywa nie retuszowana rozmowa z powtórzeniami, zapomnieniami. W takiej sytuacji mogę jedynie serdecznie zaprosić do przeczytania artykułu. Ewa Gołębiowska

S1 · E49

Mar 31, 2026

1:01:59

Archiwum Edukacji #48 - What Are Our Collective Dreams? Craft and Resisnatce

Although textile may seem like a ‘gentle’ medium traditionally associated with domestic crafts, it has enormous critical and subversive potential, especially when used consciously to comment on social, political or historical issues. Women's work, identified with the sphere of home, care and nurturing, is symbolically associated with crafts, most often needlework, quilting and weaving. In this context, we find both historical examples of subversive stitches, a collection of Chilean apilleras from Conflict Textiles, and the works of contemporary artists. The themes of human rights, ecology, social equality and feminism will be the basic topics for discussion on the strategy of creating socially engaged artistic textiles. Oksana Briukhovetska is an artist, curator, art writer, graphic designer, and activist. She graduated from the National Academy of Visual Arts and Architecture in Kyiv. She is a cocreator and curator at the Visual Culture Research Center in Kyiv where, she focused on feminist attitudes in Ukrainian art. She explores social themes through the study of personal experience focusing on topics of memory, and social and gender trauma. In her work, she also addresses the issues of labor migration, motherhood and feminism, social activism through drawing, textile, installation and interventions in public spaces, and also theoretical texts and curatorial projects. Conflict Textiles is home to a large collection of international textiles, exhibitions and associated events, all of which focus on elements of conflict and human rights abuses. Conflict Textiles is an ‘Associated Site’ of Conflict Archive at Ulster University, Northern Ireland. The collection consists of apilleras, Chilean textile collagues. Roberta Bacic human rights activist and researcher. Born in Chile and resident of Northern Ireland. Graduating philosophy and English teaching she focuses on researching fields linked with human rights, environmental destruction, and collective responses. Bacic is the founder of Conflict Textiles. Gillian Robinson is Professor Emeritus of Social Research and Research Director of ARK at Ulster University. Recently Gillian co-ordinated the Accounts of the Conflict project, a digital archive of personal accounts of the conflict in and about Northern Ireland. Her research interests include peace monitoring, social attitudes, gender roles, policy development in transition and research methodology including issues around researching violent societies and comparative methods. The meeting was moderated by Jędrzej Zakrzewski, art historian. A graduate of the Academy of Fine Arts in Warsaw. Since 2023, he has been associated with Zachęta – National Gallery of Art. Previously, he collaborated with institutions and foundations on projects related to local craft and design history in the context of the political specificity of Eastern Europe. In his work, he focuses on the history of textiles in a social, emancipatory and identity context.

S1 · E48

Oct 27, 2025

43:02

Archiwum Edukacji #47 - Eleonora Plutyńska. Wielka dama polskiej tkaniny. Spotkanie autorskie z Magdaleną Stopą

Eleonora Plutyńska życie oddała dziedzinie sztuki wymagającej pokory i cierpliwości: tkaninie. Córka „króla polskiej nafty”, uczennica Olgi Boznańskiej, artystka, nauczycielka, społeczniczka. Dorastała w cieniu legendy ojca, pioniera galicyjskiego przemysłu naftowego, wybrała jednak własną drogę. Studiowała w Paryżu i w warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych, w słynnych pracowniach Czajkowskiego i Jastrzębowskiego, ale prawdziwe spełnienie odnalazła na wsiach Polesia i Podlasia. Tam współpracowała z lokalnymi tkaczkami, popularyzując dawne techniki i tajniki roślinnego barwienia. Jako współtwórczyni spółdzielni „Ład” i wykładowczyni Pracowni Tkactwa Ręcznego na warszawskiej ASP, wychowała całe pokolenia artystów – studiowały u niej między innymi Magdalena Abakanowicz, Jolanta Owidzka i Krystyna Wojtyna-Drouet. Jej własne tkaniny – takie jak Zwierza, Rycerze czy Trójkąty – zdobywały uznanie w kraju i za granicą. Została zapamiętana jako bezinteresowna, szlachetna i oddana sztuce, ujmowała prostotą i cichą mądrością. Choć życie Eleonory nie było pozbawione cierpienia – dotknęły ją wczesna śmierć ojca, dwie wojny światowe, wieloletnia rozłąka z mężem i zniszczenie międzywojennego dorobku – nie zatraciła wiary w sens pracy. Dzięki sile charakteru i poczuciu misji umiała zaczynać od nowa, za każdym razem. Magdalena Stopa – historyczka sztuki i dziennikarka, autorka książek o Warszawie i jej mieszkańcach, m.in. trzytomowego cyklu Ostańce. Kamienice warszawskie i ich mieszkańcy, Przed wojną i pałacem, Kapliczki warszawskie, Rzemieślnicy warszawscy oraz biografii: Jerzy Staniszkis. Architekt, a także książki Podwaliny. Drewniane domy Podlasia i ich mieszkańcy. Laureatka Nagrody Literackiej m.st. Warszawy (2011), dwukrotna laureatka Nagrody KLIO (2016, 2017), dwukrotna laureatka Nagrody im. Witolda Hulewicza (2013, 2019). Od 2015 roku mieszka na Podlasiu, w gminie Boćki, we wsi Dziecinne, gdzie założyła fundację Okolica.

S1 · E47

Oct 8, 2025

1:03:38

Archiwum Edukacji #46 - Muzealny jednorożec. Spotkanie autorskie z Martą Norenberg

Spotkanie z Martą Norenberg, autorką książki „Muzealny Jednorożec. Kurioza i osobliwości ze świata sztuki. Tom I”. Ta książka jest jak gabinet osobliwości szalonego zbieracza, który wypełniają zarówno cuda natury, jak i kultury. Od fantastycznych stworzeń, jak jednorożce i smoki, przez średniowieczne gobeliny, biżuterię z ludzkich włosów i polskie muzea, po małże, pająki oraz antyczne rzeźby, a to wszystko skąpane w purpurze i dekadencji końca XIX wieku. To historie o ludziach opowiedziane poprzez przedmioty, którymi się otaczali. Marta Norenberg – historyczka sztuki i złotniczka zafascynowana kuriozami oraz osobliwościami ze świata rzemiosła. Pod szyldem Sztuk Kilka od 2013 roku tworzy unikatową biżuterię ze srebra, a wraz z Muzealnym Jednorożcem tropi znaczenia ukryte w historycznych przedmiotach oraz dodaje lekkości eksponatom muzealnym.

S1 · E46

Oct 8, 2025

1:14:44

Archiwum Edukacji #45 - Kaliban i czarownica. Kobiety, ciało i akumulacja pierwotna

Wydawnictwo Karakter oraz Zachęta zapraszają na spotkanie wokół jednej z najważniejszych książek feministycznych i antykapitalistycznych ostatnich dekad – „Kaliban i czarownica. Kobiety, ciało i akumulacja pierwotna” autorstwa Silvii Federici (w przekładzie Krzysztofa Króla). Książka, będąca intelektualnym klasykiem ruchów emancypacyjnych, zostanie omówiona podczas otwartej dyskusji z udziałem badaczy i praktyków myśli krytycznej. Rozmowę poprowadzi Sylwia Chutnik – pisarka, kulturoznawczyni, doktorka nauk humanistycznych i działaczka społeczna. Jej gośćmi będą: Katarzyna Czeczot – historyczka kultury, profesorka w Instytucie Badań Literackich PAN. Autorka książki „Ofelizm. Romantyczne zawłaszczenia, feministyczne interwencje” (2016), redaktorka tomów „Magnetyzm” (2016) i „Praktyki psychiatrii” (2018), współredaktorka (z Michałem Pospiszylem) tomu „Romantyczny antykapitalizm” (2018). Przemysław Wielgosz – dziennikarz, wydawca i kurator. Redaktor naczelny polskiej edycji „Le Monde diplomatique”. Jest m.in. autorem książek „Opium globalizacji” (2004), „Witajcie w cięższych czasach” (2020) oraz „Gra w rasy. Jak kapitalizm dzieli, by rządzić” (2021), nominowanej do Nagrody Literackiej „Nike” 2022. Był kuratorem cykli: „Ekonomie przyszłości” w Biennale Warszawa, „Ludowa Historia Polski” w Strefie WolnoSłowej oraz „Historie ludzi bez historii” w Teatrze Ósmego Dnia. Obecnie kuratoruje cykl „Przeobrażenia. Nienaturalna historia kryzysów środowiskowych” w Strefie WolnoSłowej i MSN.

S1 · E45

Oct 8, 2025

1:27:44

Archiwum Edukacji #44 - Awangarda między kuchnią a łazienką. Spotkanie z Bettiną Bereś

Spotkanie autorskie z artystką Bettiną Bereś wokół książki Awangarda między kuchnią a łazienką. Maria Pinińska-Bereś i Jerzy Bereś. Spotkanie autorskie z Bettiną Bereś, artystką wizualną i autorką poruszającej i szczerej książki o swojej rodzinie – Marii Pinińskiej-Bereś i Jerzym Beresiu, jednej z najważniejszych par artystycznych w historii powojennej sztuki polskiej. Spotkanie poprowadzi Sonia Kisza – badaczka sztuki i autorka książki Histeria Sztuki. Publikacja Bettiny Bereś to coś więcej niż opowieść rodzinna – to intymna i jednocześnie wielogłosowa kronika życia artystycznego w PRL-u, widziana z bliska, „od kuchni”, oczami córki. To książka, która weryfikuje legendy, odsłania kulisy powstawania dzieł, pozwala poznać atmosferę, relacje i emocje towarzyszące twórczości Marii Pinińskiej-Bereś i Jerzego Beresia – a przy tym nie ucieka od tematów trudnych, niewygodnych, ludzkich. Bettina Bereś – artystka wizualna, malarka, hafciarka, ceramiczka, graficzka. Wraz z Martą Tarabułą założyła i prowadziła przez cztery lata jedną z pierwszych niekomercyjnych, prywatnych, niezależnych od władz PRL galerii, Galerię Zderzak. Współtworzyła galerię i stowarzyszenie Otwarta Pracownia. Aktywnie uczestniczy w życiu artystycznym, urządziła ponad czterdzieści wystaw indywidualnych. Uczestniczyła w wielu wystawach zbiorowych. Jest autorką dwóch realizacji efemerycznych w ramach Land Art Festiwalu w Bublu-Grannie nad Bugiem. W 2015 roku założyła „Wypożyczalnię Obrazów”, z której każdy może skorzystać, nie angażując środków finansowych. Sonia Kisza – historyczka sztuki i miłośniczka muzeów. Autorka publikacji Histeria sztuki i profilu @histeriasztuki na Instagramie, w ramach którego popularyzuje obcowanie z dziełami sztuki jako formę spędzania wolnego czasu, a przede wszystkim jako impuls do refleksji na temat kondycji świata.

S1 · E44

Oct 8, 2025

1:18:07

Archiwum Edukacjia #43 - Repeat after me II. Spotkanie promocyjne katalogu

Spotkanie z Martą Czyż – kuratorką wystawy Powtarzajcie za mną II, Yuriyem Bileyem i Antonem Vargą – artystami z Open Group, a także z Jankiem Berszem – odpowiedzialnym za projekt graficzny katalogu. Katalog ten to zbiorowy portret świadków wojny trwającej w Ukrainie, prezentowany w formie instalacji audiowizualnej. Teksty Marty Czyż i członków Open Group przybliżają genezę i ideę pracy w powiązaniu z całością praktyki artystycznej kolektywu. Ramy interpretacyjne i szerszy kontekst odbioru projektu nakreślają eseje badaczki współczesnej sztuki ukraińskiej, Svitlany Biedarievej, kuratorki i krytyczki specjalizującej się w filmie i fotografii Rashy Salti oraz poświęcony traumie szkic psychiatry i psychoterapeuty Cezarego Żechowskiego. Spotkanie poprowadzi Waldemar Tatarczuk

S1 · E43

Oct 8, 2025

1:11:16

Archiwum Edukacji #42 - Co tak na prawdę wiemy o migracjach? Spotkanie z Patrycją Matusz

Migracje to jedno z najważniejszych wyzwań współczesnego świata. Z roku na rok coraz wyraźniej widzimy, że ruchy ludności nie są chwilowym zjawiskiem, lecz trwałym procesem, wynikającym z wielu złożonych przyczyn: politycznych, gospodarczych, środowiskowych i klimatycznych. Ale co tak naprawdę wiemy dziś o migracjach? Czy potrafimy odróżnić mity od faktów? Jak wygląda obecna sytuacja prawna osób migrujących? Jakie rozwiązania przyjmuje Polska w zakresie polityki migracyjnej i integracyjnej? Czy jako społeczeństwo jesteśmy przygotowani na wspólne życie w różnorodności? Na te pytania – i wiele innych – odpowie Patrycja Matusz, badaczka migracji, specjalistka w zakresie polityki migracyjnej, integracyjnej i wielokulturowości. Rozmowę poprowadzi dziennikarka Magdalena Rigamonti. Wydarzenie jest zaproszeniem do wspólnego zastanowienia się nad tym, jaką rolę chcemy odgrywać jako społeczność w obliczu globalnych procesów. Czy mamy odwagę rozmawiać o migracjach nie tylko w kontekście liczb, ale przede wszystkim losów i historii ludzi, którzy za każdą z tych statystyk stoją? prof. Patrycja Matusz – politolożka, specjalistka w zakresie migracji. Jej zainteresowania naukowe obejmują teorię migracji międzynarodowej i integracji imigrantów, zarządzanie migracjami, poziom lokalny w polityce migracyjnej, integrację imigrantów, edukację wielokulturową. Od 2006 roku zawodowo związana z Instytutem Studiów Międzynarodowych Wydziału Nauk Społecznych Uniwersytetu Wrocławskiego. Pełni funkcję pełnomocniczki ministra nauki do spraw europejskich i prezydencji Rzeczypospolitej Polskiej w Radzie UE, prorektorki Uniwersytetu Wrocławskiego ds. Projektów i Relacji Międzynarodowych. Współorganizatorem spotkania jest Instytut Narutowicza, w ramach wspólnego programu naszych instytucji „Narutowicz” Prowadzenie: Magdalena Rigamonti

S1 · E42

Aug 18, 2025

1:04:47

1 of 6