De kunst van transparantie
Season 1
Aflevering 5: Technologie en de toekomst van transparantie
Aflevering 4: Vertrouwen in een tijd van wantrouwen
Aflevering 3: De erfenis van geslotenheid
Aflevering 2: De keerzijde van transparantie
by Publiek Denken
De overheid gebruikt steeds vaker algoritmen en kunstmatige intelligentie. Maar wat gebeurt er met vertrouwen, verantwoordelijkheid en democratische controle? In deze aflevering bestuurskundige Stefan Grimmelikhuijsen en Open State-directeur Serv Wiemers. Algemene Disclaimer Deze podcast wordt mede mogelijk gemaakt door het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. In deze serie onderzoeken we openheid en transparantie vanuit verschillende perspectieven. De gasten spreken vanuit hun eigen expertise en ervaring; hun opvattingen zijn voor eigen rekening en vertegenwoordigen niet noodzakelijkerwijs het standpunt van betrokken organisaties. Disclaimer Aflevering 5 In deze aflevering spreken gasten over AI, algoritmes en transparantie bij de overheid. Naar aanleiding van de opname zijn enkele feitelijke verduidelijkingen toegevoegd. Er bestaan inmiddels verschillende wettelijke en beleidsmatige kaders voor AI en algoritmes, waaronder de Europese AI-verordening en rijksbrede documenten over de verantwoorde inzet van generatieve AI. De registratie van algoritmes is in ontwikkeling; percentages over de volledigheid daarvan zijn afhankelijk van scope, categorie en inventarisatie. Waar voorbeelden als de toeslagenaffaire of WIA worden genoemd, gaat het niet uitsluitend om technologie, maar om de wisselwerking tussen systemen, organisatie, menselijk handelen en bestuurlijke verantwoordelijkheid. Feitelijke verduidelijking bij registratie van algoritmes In de aflevering wordt gesproken over de registratie van algoritmes. Voor de Rijksoverheid geldt dat in 2024 vijf hoog-risico AI-systemen en 89 impactvolle algoritmes zijn toegevoegd aan het algoritmeregister. Daarmee is ruim 26 procent van de 442 geïnventariseerde hoog-risico AI-systemen en impactvolle algoritmes geregistreerd. Omdat inventarisatie een continu proces is en aantallen per categorie en bestuurslaag verschillen, zijn algemene percentages over “het aantal geregistreerde algoritmes” afhankelijk van de gehanteerde scope. Naast deze categorieën publiceren departementen ook andere algoritmes, zoals categorie C en D, en zetten zij dit proces voort. Feitelijke verduidelijking bij Helsinki en Amsterdam In de aflevering wordt verwezen naar Helsinki als voorbeeld van een stad die werkt met een openbaar algoritmeregister. Daarbij is het goed om te verduidelijken dat Helsinki dit niet los van Nederland heeft ontwikkeld. Amsterdam en Helsinki lanceerden in 2020 gezamenlijk hun algoritmeregisters en golden daarmee internationaal als koplopers in het openbaar maken van informatie over algoritmes die door gemeenten worden gebruikt. De verwijzing naar Helsinki moet dus gelezen worden in samenhang met Amsterdam: beide steden hebben een belangrijke rol gespeeld in de vroege ontwikkeling van publieke algoritmeregisters. Feitelijke verduidelijking bij voorbeelden zoals Toeslagen en UWV/WIA In de aflevering worden voorbeelden genoemd waarbij burgers te maken kregen met ingrijpende gevolgen van systemen, gegevensverwerking en besluitvorming door de overheid. Daarbij is het belangrijk om te verduidelijken dat deze voorbeelden niet moeten worden begrepen als situaties waarin de oorzaak uitsluitend of primair lag bij AI of algoritmes. Bij kwesties zoals de toeslagenaffaire en fouten rond WIA-uitkeringen gaat het breder om de wisselwerking tussen systemen, data, uitvoeringspraktijk, organisatiecultuur, menselijk handelen en bestuurlijke verantwoordelijkheid. De kernvraag in deze aflevering is daarom niet alleen of technologie goed of fout werkt, maar vooral hoe verantwoordelijkheid zichtbaar en aanspreekbaar blijft wanneer digitale systemen een rol spelen in besluiten die mensen direct raken.
In een tijd waarin wantrouwen groeit en desinformatie zich razendsnel verspreidt, lijkt transparantie vaak het antwoord. Maar is dat wel terecht? Kan openheid vertrouwen herstellen, of werkt het soms juist averechts? In deze aflevering onderzoeken we hoe informatie wordt gevormd, vervormd en ingezet. Wat betekent het als zelfs ogenschijnlijk betrouwbare bronnen onder druk staan? En wat vraagt dat van ons – en van de overheid? Te gast zijn Peter Burger (Universiteit Leiden), expert in journalistiek, nepnieuws en broodje-aapverhalen, en Marije Arentze (TwijnstraGudde), adviseur op het gebied van strategische weerbaarheid tegen desinformatie. Samen verkennen we hoe vertrouwen ontstaat, onder druk komt te staan en misschien ook weer kan worden hersteld. Vragen of suggesties? Mail naar info@publiekdenken.nl. Disclaimer Deze podcast wordt mede mogelijk gemaakt door het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. In deze serie onderzoeken we openheid en transparantie vanuit verschillende perspectieven. De gasten spreken vanuit hun eigen expertise en ervaring; hun opvattingen zijn voor eigen rekening en vertegenwoordigen niet noodzakelijkerwijs het standpunt van betrokken organisaties. #PubliekDenken | #Podcast | #Transparantie | #Overheid | #Dekunstvantransparantie | #NationaleVeiligheid | #Ambtenaar | #OpenbaarBestuur
Hoe komt het dat openheid binnen de overheid nog steeds geen vanzelfsprekendheid is? In deze aflevering duiken we in het verleden. We onderzoeken hoe historische gebeurtenissen en diepgewortelde bestuursculturen hebben geleid tot een systeem waarin beslotenheid, voorzichtigheid en angst vaak de boventoon voeren. Wat zijn de sporen van die cultuur vandaag de dag – en hoe komen we daaruit? In deze aflevering spreken we met Marja Wagenaar. Marja Wagenaar is decision architect en adviseert leiders en teams over besluitvorming. Dit jaar verscheen haar boek Onvoorwaardelijke besluiten in 10 stappen. Als voormalig Tweede Kamerlid kent ze de politieke arena ook van binnenuit. Vragen of suggesties? Mail naar info@publiekdenken.nl. Disclaimer Deze podcast wordt mede mogelijk gemaakt door het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. In deze serie onderzoeken we openheid en transparantie vanuit verschillende perspectieven. De gasten spreken vanuit hun eigen expertise en ervaring; hun opvattingen zijn voor eigen rekening en vertegenwoordigen niet noodzakelijkerwijs het standpunt van betrokken organisaties. #PubliekDenken | #Podcast | #Transparantie | #Overheid | #Dekunstvantransparantie | #NationaleVeiligheid | #Ambtenaar | #OpenbaarBestuur
Transparantie is belangrijk – maar heeft ook een keerzijde. In deze aflevering onderzoeken we wat er gebeurt als openheid leidt tot onthullingen die diep ingrijpen in mensenlevens én in de overheid zelf. Waar ligt de grens tussen recht op informatie en het beschermen van mensen? In deze aflevering spreken we met Maarten Schurink, secretaris-generaal van Defensie, en Pascalle Grotenhuis, directeur-generaal Internationale Samenwerking bij het ministerie van Buitenlandse Zaken (BuZa) over hun visie op dit onderwerp. Vragen of suggesties? Mail naar info@publiekdenken.nl. Disclaimer Deze podcast wordt mede mogelijk gemaakt door het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. In deze serie onderzoeken we openheid en transparantie vanuit verschillende perspectieven. De gasten spreken vanuit hun eigen expertise en ervaring; hun opvattingen zijn voor eigen rekening en vertegenwoordigen niet noodzakelijkerwijs het standpunt van betrokken organisaties. #PubliekDenken | #Podcast | #Transparantie | #Overheid | #Dekunstvantransparantie | #NationaleVeiligheid | #Ambtenaar | #OpenbaarBestuur
In deze eerste aflevering onderzoeken we hoe transparant Nederland écht is. Onderzoeksjournalist Bas van Beek en politiek filosoof Paul Frissen leggen bloot waar het schuurt tussen openheid, macht en vertrouwen. Waarom wordt overheidsinformatie nog steeds achtergehouden, ondanks wetten die openbaarheid beloven? En is volledige transparantie wel altijd wenselijk – of zelfs gevaarlijk? Een confronterend gesprek over controle, cultuur en het worstje van Donner. Vragen of suggesties? Mail naar info@publiekdenken.nl. Disclaimer Deze podcast wordt mede mogelijk gemaakt door het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. In deze serie onderzoeken we openheid en transparantie vanuit verschillende perspectieven. De gasten spreken vanuit hun eigen expertise en ervaring; hun opvattingen zijn voor eigen rekening en vertegenwoordigen niet noodzakelijkerwijs het standpunt van betrokken organisaties. #PubliekDenken | #Podcast | #Transparantie | #Overheid | #Dekunstvantransparantie | #NationaleVeiligheid | #Ambtenaar | #OpenbaarBestuur